Hasiera | Elkartearen historia

historiari buruz irakurgaiak

Euskal Herriaren Adiskideen Elkarteak bere sorrera XVIII. mendearen bigarren erdialdean.
Bide luzea da, hementxe zehaztu ezin duguna baina bai irudizta dezakeguna.
Lagun dezan erreferentzia laburra, non datak izenpean mende hauetako gertaera garrantzitsuenak multzokatu ditugun.
Osagarri gisa balio dezan pertsonaien zerrenda, bere lanarekin historia honi lagundu diona.

[D]

XVIII. mendearen erdialdean. Euskal Herriaren Adiskideen Elkartea lehendabizi ideia astalketa bezala jaiotzen da eta bere arlo guztietan kontuan hartuta, Peñafloridako Konteak Azkoitiako Intsaustiko egoitzan ospatzen zituen batzarra eta solasaldietan, non puntualki Narroseko Markesa eta Altuna joaten ziren. Beti bere egoera sozial eta ekonomikoagatik, Europatik bidaiatu ziren, beste herrialdeko maila industrial eta kulturala ezagutzen zuten pertsonak ziren, eta goibel sentitzen ziren Euskal Herriak aurkezten zuen ikuspegiaren aurrean, berari oso lotuta sentitzen baitziren. Inguratzen zituzten egitura hauek aldatzeko nahia hauek kristalizatu zituzten ondoren Euskal Herriaren Adiskideen Elkartearen historia bihur zitekeen elkarte batean, eta bere jatorrizko kide edo lagunak "Los Caballeritos de Azkoitia" bezala ezagunak izan ziren.

1763an, sorkuntzaren plana aurkeztu zen, hurrengo urtean Bergaran fundatu zen izan ere eta 1765an, Batzar Orokorrean gainditu zen, Azkoitian beste bigarren bategatik jarraitua. Hirugarrenak, hurrengo urtearen erditik Gasteizen eman ziren, 67an, Markinan, eta 68.ko Urriaren amaieran, Bergaran berriz. Batzar Orokor hauen garrantzitsuarekin "Saiakera" bat eratu zen, non, Peñafloridako Kondearen aurreko hitzaldi baten ondoren lau atalak kontu handiz ikasten ziren (nekazaritza, zientzia eta arte baliagarriak, industriagintza, merkataritza eta politika eta letra onak) Gizartearen ekintzak zatitu ziren lau atalak. Zatiketa honek erakusten du zein ziren Adiskideen interesak, benetako ilustratuak eta europarrak. Kideen artean, bai mende honetan zein etorkizunean, garaiaren erreformista garrantzitsuenetarikoak (Foronda, Villahermosa, Olavide, Azara, Meléndez Valdés, Samaniego...) izan ziren.

Baskongadak hasiera batetik, gazteen heziketagatik kezka handia izan zuen, Herrialderen etorkizuna, heziketa ona eta prestakuntza kulturala, zientifikoa eta moralaren beharrean zegoela ulertuz. Apaizgaitegi edo ikastetxe ona nahi zuenez, jesuiten kanporatzea aprobetxatu zuten irakaskuntza zentro asko libre utzi zituztenak. Baskongadak lehendabizi Ministerioari Loiolako Oroitarriaren Ikastetxea eskatu zion, baina uko egin zion. Elkarteak berriz eskatu zion, eta eskaera batzuk eta gero, eta Bergarako hiribilduaren laguntzaz, 1769an, lortu egin zuen Errege Kontseilutik, "Real Seminario" izenaz, arma errealen ezkutua bere atearen gainean jartzeko aginduaz. Baina benetako onespena sortutako instituzio berrian "Euskal Errege Mintegi Aberkoia " bilakatzen iritsi zen. Carlos III, bera, ekimen honen garrantzia ulertuz, asko eskaini zuen kimika eta mineralogiako katedren irakasleentzat eta zegokien laborategientzako. Horrelaxe, apaizgaitegia Europan garrantzi handiko Zentro kultural bilakatu zen, non aparteko irakasleek parte hartu zuten, batzuk Europa osotik bidezkoak, aipatzekoak: Proust, Chavaneaux, Brisseau; era berean lehenengo mailako zientifiko batzuk: Elhuyard anaiak, Erro, Mas, Samaniego, Santibáñez, Foronda eta beste batzuk, Bergarako ikasketak ezagutzera iristeko eta Europa osoan balioztatzeko lagundu zutenak. Horrela, apaizgaitegian lehendabizi platinaren fundazioa egin zen eta altzairuak eta burdinolen tekniken aurrerakuntzak landu ziren. Lortutako arrakastaren bat laborategi honetan wolframioren isolamendua izan zen.

Elkarteak arineketan ulertu zuen emakumea, hezitzaile eta lagun gisa XVIII. Mendeko gizartean ereduaren era ezberdinean hezi beharra zegoela. 1784.ko Martxoan, Erregeak "Proyecto de fundación de un Seminario de Señoritas" gainditu zuen. Gasteizen, kudeaketa asko eta gero, non eraikin ona bazeukaten, egitasmoa zoritxarrez, egitera ez zen heldu. Estatutuen irakurketagatik ikusten da bere ildoen gauzatzea emakumearen heziketan izango litzatekeela, zalantzarik gabe, hurrengo urteetan eragina izan beharko lukeena.

Peñafloridako Kondea berak, atzerrian heziketagatik uste osoa zeukan beharrezkoa zela sistema eta aurrerakuntzak ezagutzea bere adopziorako, herrialdea bultzatu nahi baldin bazen modernitatearen bidean. Honek ez zuen zalantzarik egin bere semea atzerritako hainbat herrialdetara bidaltzeko ezaguera bereziak eskuratzeko eta itzultzean Gizartearen eskura jartzeko; seme hau oso gaztea izanda hil zen, baina Konteak bere bigarren semea bidali zuen helburu berarekin. Baskongadak gazte zenbaki ona Madrilen eta atzerrian izan zuen, baita irakasleak ere, hainbat zientziaren ikerketarako bidaliak espresuki.

Ezin da ahaztu ere Marrazketaren Eskolen sorkuntza Gasteizen, Bilbon, eta Bergaran 1777an, eta apur bat aurrerago, Donostian eta Plazentzian. Gasteizekoa, hain zuzen ere, oraintxe bere sorkuntzaren 225 urtebetetzea ospatzen duena, hirian funtzionatzen jarraitzen da, arte eta lanbide artistiko eskola bihurtua eta Herrialdeko Lagunen Benetako Euskal Gizartearen ekintza garrantzitsu batekin bere Fundazio Batzarrean.

Peñaflorida 1785an hil egin zen, eta bere lehengusua, Montehermosoko markesa Elkartearen bigarren zuzendari bilakatu zen. Oraindik, Elkartearen igoera jarraitzen zen, eta Gasteizen garrantzizko "Gabinete Numismatiko" sortu zen, izugarrizko kolekzioa zeukan Zuzendari Berriak iradokita. Carlos III-ren heriotzak ,Gizartearen dudarik gabeko ongilea, Baskongadaren ekintzan jaitsiera ere markatzen du. Amerikako Lagunek bidalitako laguntza handiak jasotzen jarraitzen da, baina hauek ere desagertzen hasiko dira eta ikasle ameriketar batzuen ordainketak falta izaten hasten dira, Kolonietan konbultsio politikoen hasieratik, zalantzarik gabe. Egia da Kideen zenbakia altua izaten jarraitzen zela (1216 kontatzen dira 1793 urtean). 1792ko Batzordeetan, Gasteizen ospatuak, berriz, "Atzerritarren Gida-liburua" Gasteizen, hiru arte ederrei dagokienez, Pintura, Eskultura eta Nekazaritza, haiengandik jaiotzen diren beste berri bitxiekin" aurkezten da. Agiri honetan deskribaketa ederra egiten da " de la casa que el presente ocupa la Real Sociedad Bascongada", zeinek ideia ematen baitu Gasteizen Elkarteak bere bizitza era egoki batean jarraitzen duela.

Baskongadarako sasoi txarrak heltzen dira, beraz. Amerikar gerrei Iraultza Frantsesa elkartzen da, zein 1793.tik eragina handia izaten zuen ekintza europarretan. Azkenik, 1794.ko abuztuaren amaieran, tropa frantsesak Bergarara iristen dira hiribildua arpilatuz eta apaizgaitegia zeharo hondatuz. Baita Eibar, Ermua Eta Ondarroako hiribilduak ere arpilatuak eta erreak izan ziren. Elkartearen egoera eutsiezina egiten da eta dagoeneko lau komisioak funtzionatzeari utzi zion.

Orrialdearen hasiera

Mende honen lehenengo urteak eta XVIII.ko azken urteekin elkartzen dira eta Gizartearen dekadentzia jaitsiera izugarrian sartzen da, nahiz eta Lagunen esfortzuak handiak izan ekiditeko. Carlos IV-en tronora igoerak, Gizarte ekonomikoen alde egiteagatik kezkatuta ez zegoena, bere agintera Godoyren ordenetan jarri zuen; honen ezinikusia Baskongadoarekiko ezaguna eta nabaria zena. 1804ean, Nazioaren Gobernuak " Euskal Errege Mintegi Aberkoia "-ren ardura hartu zuen, bere izena aldatuz "Zaldunen Errege Mintegia", une horretan, errekurtso batzuk emanez, zeinek instituzioaren izen onarekin lotuta, ikasketak gordetzea eta ikasleen zenbakia handitzea lortu zuen.

Montehermoso 1798an hil zelarik,zuzenketan Narroseko Markesa ondoren etorri zen, ordurako Idazkari Iraunkorra izan zena. Urte horretan, Apaizgaitegia berreskuratzea lortzen bukatu zuten. Baina Gizartearen ekonomia oso eskasa zen.

1803an, Narros desagertzen den urtean ere, eta Montehermoso (semea) Idazkari kargua uzten duenean, hautatuak dira ordezkatzeko Iñigo Ortés de Velasco zuzendari gisa eta José María de Murga idazkari gisa. Bien artean plan bat prestatzen dute Baskongadaren berrikuntzarako, baina Godoyrekin, ironikoki babesle kide zena, topo egiten dute, eta haien ahaleginak alferrikakoak izan ziren. 1804ean,Baskongada eta Bergarako Apaizgaitegiko Zuzenketa banandu egiten dira, ikasleen zenbakia hirurogeita hamarrera igo bazen ere.

Hauxe izan zen Gizartearen existentziarako behin-betiko kolpea.1810ean, José Bonaparteren Gobernuak Gizartearen Berrikuntzagatik interesa erakutsi zuen eta kideenetariko batzuek oportunitatea ikusi zuten Bergarako Apaizgaitegiaren agintea berreskuratzeko., baina zailtasun politikoek galarazi zuten.

1815eko Ekainaren 9.ko Errege Dekretua, zeinetik Probintziako hiriburuetan kokatutako Gizarteak besterik ez ziren onartzen, graziaren azken kolpea izan nahi izan zuen, baina geratzen ziren kideen nahiak ez zuen onartu, ortés de Velasco Zuzendari eta "Idazkariordea eta Agirizaina Trinidad Porcel" heriotzak izanda ere, eta Lorenzo Prestamero-rena, urte askotan zehar idazkariorde eta ekintza handiko gizona izan zena hurrengo urtean Gizartearen zerbitzuan.

1819an, Fernando VII Gasteizera etortzean, hiru probintzietako kideak biltzen dira eta Elkartea indartzean ados jartzen dira, hurrengo urtean Murga bitarteko Zuzendari izendatuz, hiru urteko liberalean (1820-1823) berpizte bat sortaraziz, itzalia berriro ikusi zena absolutismora itzuleragatik.

Gauza bera gertatu zen Monterroneko Kondearen saiakeraz 1830ean, oraindik Elkartearen kideak ziren lau lagunekin kontatuz, eta bilera bat eratzea izendatu beharko liratekeen beste zortziekin erabakiz; hauek beste analogo bat planteatzen heldu ziren Gipuzkoan arteak pizteko asmoz.

Aurrerago, (1840-1841), Gobernuaren ekimenagatik, hiru probintziak arduratu ziren Elkartea berpizteko "Gipuzkoako Foru Batzarreko Akten Erregistroak"- ren arabera. Saiakera errepikatu zen 1862, 1863, 1864 urtetan zehar, aldi honetan Ramón Ortiz de Zárateren ekimenagatik, Arabako Diputatu forala eta Foruen defendatzaile kementsua.

Data tristeak izan ziren, soilik ideia eder horren apurketa adierazi ahal izan zuten, non aldiz, arlo guztietan aurrerakuntzak izan zituzten (industrial, nekazari, zientifiko eta kulturala) Euskal Herriarentzat, zein, dudarik gabe, oinarri hauen gainean edukiko lukeen loraldi ekonomikoa alboko herriek baino handiagoa.

Orrialdearen hasiera

1936.ko uztailean, Espainian sortutako Gerra Zibilaren urte ikaragarriak pasatuak, bere bukaeraren denboraldi bat pasa eta gero ere, giro zapaltzaile batean, Bizkaia eta Gipuzkoarekin erlazioan batez ere, "lurralde traidoreak "-entzat izanda, euskal kulturaren berriztapenaren mugimendu batzuk somatzen hasten dira. Herrialdeko Lagunen Benetako Euskal Gizartea berpiztu egiten da, egoeran ezaugarri egokituak bereziki, hizketan bilduak Lagunen eskutik, non haien arima momentu guztietan Julio de Urkijo Jauna izan baitzen, José María de Areilzak bermatua, zeinek garaiaren egoera politikoan integratua, proiektua aurkeztea lortu zuen kultural itxura berriaz, lehenengo bileretara Gipuzkoako Gobernadore Zibilari gonbidatuz.

Estatutu berriak berridatzi ziren, eta Areilzak berak, konferentzia bat aurkeztu zuen, non Gizartearen asmoak aipatzen ziren, Gobernu Nagusiak heterodoxoak kontsideratzen ez zituen esaldiez.Horrelaxe, baieztatzen zuen: "...Gure Espainiarekiko maitasuna Euskal Herriari fereka sakonaz eta errespetuaz osatzen eta hobetzen da, hiru probintzietako batasuna estuago egiteak 1765.eko Estatutuen arabera, helburu sozial gisa, gaur egunerako motibazio gisa balio digu".

[D]

Estatutu berriak Gipuzkoako Gobernadore Zibilari aurkeztu zizkioten bere onarpenerako, baina mesfidantzak ez zuen bere onarpen onartu. Azkenik formula bat aurkitu zen "Euskal Herriaren Adiskideen Elkartea" sartuta, "Ikerketa Zientifikoen Kontseilu Gorenaren ordezkaria" Gipuzkoan kondizioa. Ezinbestekoa izan zen Gizartearen izenaren jatorrizko "B"-ren ordezkapena "V" hizkiagatik, zeinek Gobernuarentzako euskaltasun puntu bat saihesten zuena. Elkartearen lehenengo akto akademikoa garai berri honetan Azkoitian, 1943.ko Ekainaren 23an gertatu zen, Lersundi Aranetako bainu-etxeko Peñafloridako Aretoan, ekintzen bultzatzaile handiak. Une honetatik, hiru komisioak eta delegazio gortean funtzionatzen hasi ziren, hauei 1993-tik Mexikon delegazio bat lotu zelarik, indarrean dauden estatutuek zuzendua dena.

[D]

Elkarteak sortu eta gauzatu zituen ekintza kulturalak, sozialak, eta heziketa etikoa asko eta asko izan ziren.Garai honetan nabarmen daitezke egindako gestioak Administrazio Nagusiaren aurrean Elkartearen inskripzioa elkarteen erregistroan Estatutuen iraupena mugitu barik; eraikin historikoen berriztapena, Gasteizeko Santa María Katedralaren lanen hasiera bezala, eta hiriko alde zaharra, Torres de Quejana Eta Mendozaren berriztapenak, Arte eta Lanbideen Eskolaren ekintzak (Baskongadak egindako Zaharreko Marrazki Eskola), Baskongadako Historia Seminarioak, Herrialdeko berezitasun foralen ikasketa, " Loiola Egitasmoa" gaztarori zuzendutako Unibertsitatearen ikerketa, eta hitzaldi multzoa "Euskadi Europaren aurrean "-ri buruz, arloen egoera europarra ikasi zituena, "Adinekoak", "Lurreko garraioak", " Energia", "konpetibitatea eta giza-errekurtsoak", "Zerbitzu juridikoak", "kirola", "ikerketa eta garapena", "automobilgintzaren euskal industriagintza", "Osasuna", "Azoka europarrean produktu agroalimentarioen komertzializazio eta banaketa".

Orrialdearen hasiera

historiari buruz irakurgaiak

Euskalerriaren Adiskideen Elkartea
Real Sociedad Bascongada de los Amigos del País
Arabako Batzordea
Elkartearen historia | Xedeak eta Helburuak | Organigrama | Egitura | XXI. mendera begira | Gai interesgarriak
Direktorioa | Argitalpenak | Ikurra | Harremanak | Ekintzak
Web honen sortzaile eta antolatzaile izan da Javier Vegas, 2001eko martxoa..
Web honi buruzko kontsultak eta iradokizunak egiteko: webmaster@bascongada.org
Azken eguneratzea:
Eduki guztiak Euskalerriaren Adiskideen Elkartearen jabetzakoak dira